Tứ tượng là gì?Tứ tượng (四象, Sì Xiàng) nghĩa đen là “bốn biểu tượng”. Trong thiên văn và thần thoại Đông Á, đó là bốn thần thú ứng với bốn phương trời:
  • Thanh Long (rồng xanh) — Đông
  • Bạch Hổ (hổ trắng) — Tây
  • Chu Tước (chim đỏ) — Nam
  • Huyền Vũ (rùa đen quấn rắn) — Bắc
Chúng còn được gọi là Thiên chi Tứ Linh, Tứ Thần, Tứ Thánh. Nguồn gốc chính không phải chuyện cổ tích tự do, mà là quan sát sao. Hai mươi tám tú được chia thành bốn nhóm, mỗi nhóm bảy sao, rồi hình dung thành rồng, hổ, chim, rùa–rắn. Sách cổ ghi rõ. Tam Phụ Hoàng Đồ viết: “Thương Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ, thiên chi tứ linh, dĩ chính tứ phương.” Lễ Ký – Khúc Lễ nói về hàng quân: “Tiền Chu Tước nhi hậu Huyền Vũ, tả Thanh Long nhi hữu Bạch Hổ.” Ngũ linh là gì?Khi gắn thêm thuyết Ngũ hành – Ngũ phương, bốn hướng chưa đủ. Thiếu trung tâm và hành Thổ.Hệ thống đủ năm phương thường là:
Linh thú
Phương
Mùa
Màu
Hành
Thanh Long
Đông
Xuân
Xanh
Mộc
Chu Tước
Nam
Hạ
Đỏ
Hỏa
Bạch Hổ
Tây
Thu
Trắng
Kim
Huyền Vũ
Bắc
Đông
Đen
Thủy
Hoàng Long hoặc Hoàng Lân
Trung
Quý hạ
Vàng
Thổ
Đây mới đúng nghĩa Ngũ Linh theo cách phối ngũ phương – ngũ sắc. Con thứ năm không nằm trong Tứ tượng gốc. Có nguồn dùng Hoàng Long (rồng vàng), có nguồn dùng Hoàng Lân (kỳ lân vàng). Cả hai đều là cách bổ sung hành Thổ ở giữa, không phải hai bộ hoàn toàn khác nhau từ đầu. Đừng nhầm với Tứ linhỞ Việt Nam, Tứ linh thường là Long – Lân – Quy – Phụng.Đây là bộ linh vật cát tường trong Lễ Ký: “Lân, Phụng, Quy, Long, vị chi tứ linh.” Chỉ có rùa là loài có thật; rồng, lân, phụng là hình tượng. Khác nhau cốt lõi:
  • Tứ tượng / Ngũ linh phương vị: thần thú phương hướng + sao trời + ngũ hành.
  • Tứ linh Long Lân Quy Phụng: linh vật điềm lành trong lễ nghi, mỹ thuật, kiến trúc Việt – Hoa.
Người đời sau hay ghép hai bộ vào nhau, nên mới có chỗ viết “tứ linh gồm Thanh Long, Bạch Hổ…”. Đó là cách gọi dân gian, không phải định nghĩa ban đầu.Ý nghĩa từng thần thú trong Tứ tượngThanh Long
Phương Đông, mùa xuân, hành Mộc. Bảy sao phương Đông: Giác, Cang, Đê, Phòng, Tâm, Vĩ, Cơ. Trong phong thủy nhà ở, nhìn từ trong nhà ra ngoài, bên trái gọi là Tả Thanh Long. Thế đẹp thường cao hơn, mềm, có đường đi hoặc địa hình sống động. Bạch Hổ
Phương Tây, mùa thu, hành Kim. Bảy sao phương Tây: Khuê, Lâu, Vị, Mão, Tất, Chủy, Sâm. Bên phải nhà là Hữu Bạch Hổ. Quan niệm cổ: Bạch Hổ phải thấp và thuần hơn Thanh Long; hổ cao hơn rồng bị xem là thế mất cân. Đây là quy ước phong thủy, không phải định luật địa chất.Chu Tước
Phương Nam, mùa hạ, hành Hỏa. Không phải “chim sẻ thường” theo nghĩa sinh học; đây là hình chim thần đỏ, gần với phượng trong mỹ thuật về sau. Phía trước nhà gọi là Tiền Chu Tước: cần thoáng, sáng, tụ khí, không bị bịt.Huyền Vũ
Phương Bắc, mùa đông, hành Thủy. Hình rùa và rắn quấn nhau, không phải rùa đơn. Phía sau nhà là Hậu Huyền Vũ: cần chỗ dựa cao, vững, như núi hoặc công trình chắn gió. Tứ tượng trong phong thủy nhà đấtCâu quen thuộc: Tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ, tiền Chu Tước, hậu Huyền Vũ.Áp dụng thực tế theo trường phái Loan Đầu:
  • Sau nhà có chỗ tựa — Huyền Vũ
  • Trước nhà thoáng, có khoảng mở hoặc nước tụ — Chu Tước
  • Trái nhà có thế nâng, đường đi — Thanh Long
  • Phải nhà thấp hơn, yên — Bạch Hổ
  • Giữa nhà là thái cực / hành Thổ — chỗ của Hoàng Long hoặc Hoàng Lân trong hệ ngũ linh
Nguyên tắc này dùng để đọc địa thế, không có nghĩa mỗi nhà phải đặt đủ bốn tượng thú mới “hợp phong thủy”.Điều cần giữ cho đúng
  1. Tứ tượng trước hết là sao trời và phương vị, sau mới thành thần thú và đồ án trang trí.
  2. Ngũ linh = tứ tượng + linh thú trung cung hành Thổ.
  3. Tứ linh Việt Nam phổ biến là Long Lân Quy Phụng, khác bộ Thanh Long – Bạch Hổ – Chu Tước – Huyền Vũ.
  4. Huyền Vũ là rùa–rắn, không chỉ là rùa.
  5. Chu Tước là chim thần phương Nam, không đồng nhất hoàn toàn với phượng trong bộ Tứ linh, dù về sau thường vẽ gần giống.
Tóm lại: Tứ tượng là bốn phương. Ngũ linh là bốn phương cộng trung tâm. Còn Tứ linh Long Lân Quy Phụng là bộ điềm lành khác. Giữ đúng ba lớp này thì không bịa, cũng không viết lẫn.